Ejup Berisha
Për të dalë nga tensionet aktuale në skenën ndërkombëtare politike dhe diplomatike, liderët botërorë duhet të kalojnë nga mentaliteti i “luftës së reagimit” në strategjinë e pastër të shahut, ku çdo lëvizje llogaritet me rreze të gjatë dhe me respekt për rregullat e lojës. Shahu nuk është thjesht një lojë ai është një model perfekt për gjeopolitikën, ku fitorja nuk arrihet duke shkatërruar tabelën, por duke kontrolluar hapësirën dhe duke i parashikuar hapat e tjetrit. Në diplomacinë bashkëkohore, strategjia e shahut ofron pesë rrugëdalje kryesore nga krizat globale. Parimi i “Zugzwang”-ut (Detyrimi për të lëvizur) Gjendja momentale shumë fuqi botërore janë bllokuar në pozicione ku çdo lëvizje agresive përkeqëson situatën edhe ashtu të përkeqsuar. Zgjidhja e shahut diplomacia duhet të krijojë rrethana ku palët ndërluftuese të kuptojnë se vazhdimi i konfliktit (lëvizja e radhës) sjell vetëm humbje. Duke përdorur sanksione të mençura ose izolim strategjik, kundërshtari sillet në pozicionin ku zgjedhja më e mirë është ulja në tryezën e bisedimeve. Epilogu i sakrificave (Kthimi prapa për fitore afatgjatë) Liderët politikë shpesh refuzojnë të lëshojnë pe nga frika se mund të duken të dobët para popullit të tyre. Zgjidhja e shahut në të, ndonjëherë duhet të sakrifikosh një figurë të rëndësishme (si një kalë apo rrugicë) për të fituarnjë pozicion dominues më vonë. Diplomacia kërkon “sakrifica taktike” si lëshimi i disa territoreve ekonomike ose marrëveshjeve dypalëshe për të siguruar paqen globale dhe stabilitetin afatgjatë. Kontrolli i qendrës së tabelës. Konfliktet sot ndodhin në periferi ose përmes “luftërave me prokure” (proxy wars), duke krijuar kaos të shpërndarë. Fituesi i shahut kontrollon gjithmonë qendrën e fushës. Në gjeopolitikë, “qendra” janë institucionet ndërkombëtare si OKB, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë dhe aleancat e mëdha ekonomike. Fuqizimi i këtyre institucioneve neutrale rikthen kontrollin mbi lojtarët agresivë. Mendimi 5 hapa përpara (parandalimi, jo reagimi) Politika e sotme është reaktive, liderët reagojnë pasi kriza ka shpërthyer. Një mjeshtër i madh i parashikon të paktën 5 deri në 10 lëvizje përpara. Diplomacia duhet të përdorë inteligjencën strategjike për të ndërtuar skenarë. “Nëse ai e bën këtë lëvizje, ne do të përgjigjemi kështu”. Kjo parandalon hapat e gabuar që çojnë në konflikte të paparashikuara. Pranimi i barazimit (Remi-Stalemate) Mentaliteti i rrezikshëm se “fituesi i merr të gjitha” po çon botën drejt pragut të luftërave bërthamore.Zgjidhja e shahut Kur asnjëra palë nuk mund të matë mbretin e tjetrës pa u shkatërruar veten, shahu njeh “Remin” (barazimin). Në diplomaci, kjo përkthehet në bashkëekzistencë paqësore. Liderët duhet të pranojnë se asnjë fuqi e madhe nuk mund të zhduket, prandaj zgjidhja e vetme është një marrëveshje ku të dyja palët ndajnë ndikimin pa pasur nevojë për luftë të përgjitshme. Për të dalë nga tensionet ndërkombëtare, liderët botërorë duhet të kuptojnë se gjeopolitika nuk është një lojë boksi ku kërkohet nokauti, por një lojë shahu ku kërkohet matësia. Në shah, nuk fiton ai që godet më fort, por ai që mendon më gjatë dhe respekton rregullat e fushës. Rrugëdalja diplomatike përmes mentalitetit të shahut arrihet duke ndjekur këto parime të thjeshta. Mendoni pesë hapa përpara, Liderët sot veprojnë me nxitim dhe reagojnë vetëm pasi ka shpërthyer kriza. Shahu na mëson se çdo lëvizje e sotme ka pasoja pas dhjetë hapash. Diplomacia e mençur parandalon konfliktin duke llogaritur paraprakisht lëvizjet e kundërshtarit. Pranoni sakrificat taktike, për të shpëtuar mbretin ose për të fituar lojën, shpesh duhet të sakrifikosh një figurë të rëndësishme. Në politikë, kjo do të thotë që palët duhet të lëshojnë pe në disa interesa më të vogla apo prestigj personal, me qëllim që të sigurojnë paqen dhe stabilitetin afatgjatë. Kthejeni fokusin te qendra, në shah, kush kontrollon qendrën e tabelës, kontrollon lojën. Në botën reale, “qendra” janë institucionet ndërkombëtare si OKB-ja dhe marrëveshjet globale. Fuqizimi i këtyre rregullave të përbashkëta ndalon lojtarët agresivë të bëjnë lëvizje të jashtëligjshme.Pranoni barazimin (Remi) Kur loja bllokohet dhe asnjëra palë nuk mund të fitojë pa u shkatërruar vetë, shahu ofron mundësinë e barazimit. Në epokën e armëve bërthamore, mentaliteti “fituesi i merr të gjitha” është vetëvrasës. Rrugëdalja është pranimi i një marrëveshjeje të ndërsjellë ku të dyja palët bashkëekzistojnë pa e asgjësuar tjetrën. Në fund të fundit, në shah të gjitha figurat si ushtari i thjeshtë, ashtu edhe mbreti kur mbaron loja, hynë në të njëjtën kuti. Ky është mesazhi më i madh për diplomacinë. Paqja ruhet vetëm kur kuptohet se në një luftë globale, të gjithë humbasin njësoj.
Zgjidhja e krizës Rusi – Ukrainë – SHBA
Në këtë krizë, Rusia, Ukraina dhe SHBA-ja janë lojtarë kryesorë, ndërsa BE-ja dhe shtetet e tjera kanë rol të rëndësishëm. Aktualisht ka përsëri përpjekje diplomatike amerikane për të afruar Moskën dhe Kievin. Në “lojën e shahut” Ukraina kërkon ta mbrojë sovranitetin dhe territorin e saj, ndërsa Rusia kërkon garanci strategjike dhe objektiva territoriale. SHBA-ja përpiqet të përdorë peshën e saj diplomatike për të arritur një marrëveshje. BE-ja duhet të ndihmojë në krijimin e një arkitekture të re të sigurisë evropiane. Zgjidhja nuk mund të jetë thjesht “shah-mat” për njërën palë. Një marrëveshje e qëndrueshme duhet të përfshijë armëpushimin, garancitë e sigurisë , çështjet territoriale, rindërtimin e Ukrainës dhe një mekanizëm që parandalon rifillimin e luftës. Mësimi nga shahu duhet menduar jo vetëm për lëvizjen e parë, por për atë që ndodh pas saj.
Kriza Izrael, SHBA – Iran situatë shumë më e rrezikshme e cila kërkon zgjidhje
jo krizë është edhe më komplekse sepse e përfshin sigurinë e Izraelit, interesat amerikane, programin bërthamor dhe raketor të Iranit, si dhe sigurinë e Gjirit Persik. Konflikti ka përfshirë edhe ngushticën e Hormuzit, me pasoja për energjinë dhe ekonominë botërore. Në këtë rast, “lëvizjet” ushtarake mund të krijojnë një zinxhir reagimesh një sulm, kundërsulm, përshkallëzim, përfshirje e shteteve të tjera, krizë rajonale dhe globale. Prandaj diplomacia duhet të krijojë një rrugëdalje. Kjo mund të përfshijë negociata për programin bërthamor iranian, sigurinë e Izraelit, çështjen e Hormuzit, sanksionet dhe garancitë ndërkombëtare. Aktualisht këto çështje mbeten ndër pengesat kryesore për një marrëveshje të qëndrueshme. Në të dyja krizat, diplomacia duhet të veprojë si një mjeshtër i mençur shahu. Nuk duhet të kërkohet vetëm mundja e kundërshtarit por një pozicion ku asnjëra palë nuk ka interes të rifillojë luftën. Ky është thelbi i diplomacisë bashkëkohore Forcë për parandalim, dialog për zgjidhje dhe kompromis për paqe të qëndrueshme.
Shqip