Shkruan: Nefail Emini
Deklaratat e Iranit se do të lejojë kalimin nëpër Ngushticën e Hormuzit vetëm për anijet cisternë që transportojnë naftë të blerë në juan, pra në monedhën kineze, kanë shkaktuar një zhvillim tejet dramatik në tregun global të energjisë. Ky qëndrim përbën një tjetër tronditje të rëndësishme gjeopolitike në kontekstin e përshkallëzimit të tensioneve në Lindjen e Mesme ndërmjet Iranit dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Një pozicion i tillë paraqet një instrument të drejtpërdrejtë presioni politik dhe ekonomik që Teherani synon ta ushtrojë ndaj Uashingtonit, me qëllim që përballja strategjike me Iranin të bëhet sa më e kushtueshme për Shtetet e Bashkuara, si në planin politik ashtu edhe në atë ekonomik. Në këtë mënyrë, kjo qasje reflekton një përpjekje për të rikonfiguruar raportet e fuqisë në tregjet energjetike dhe për të sfiduar mekanizmat tradicionalë të dominimit monetar në tregtinë ndërkombëtare të naftës.
Në të njëjtën kohë, kjo qasje synon të krijojë presion edhe ndaj aleatëve të SHBA-së, të cilët janë në një masë të konsiderueshme të varur nga burimet energjetike të Lindjes së Mesme. Nëpërmjet një strategjie të tillë, Irani kërkon të nxisë këto shtete që transaksionet për energjinë t’i kryejnë në monedhën kineze, duke kontribuar potencialisht në dobësimin e rolit dominues të dollarit amerikan si valuta kryesore e tregtisë globale të energjisë. Ngushtica e Hormuzit përfaqëson një nga korridoret më strategjike të energjisë në botë. Çdo ditë përmes kësaj ngushtice kalon rreth një e pesta e furnizimit global me naftë, duke e bërë atë një nyje kritike të tregtisë ndërkombëtare të energjisë.
Në këtë kontekst lind një pyetje thelbësore: çfarë nënkupton ndryshimi i valutës së shkëmbimit të naftës nga dollari amerikan në juanin kinez apo në valuta të tjera ndërkombëtare? Gjithashtu, një çështje tjetër me rëndësi është se si do të përfitonte Kina në rast se një transformim i tillë në sistemin e pagesave energjetike do të realizohej në praktikë.
Historia e Petrodollarit
Origjina e sistemit monetar ndërkombëtar modern lidhet ngushtë me Marrëveshjen e Bretton Woods, e nënshkruar në vitin 1944 nga 44 shtete. Qëllimi i kësaj marrëveshjeje ishte krijimi i një sistemi monetar ndërkombëtar të qëndrueshëm, i cili do të siguronte stabilitet në kursin e këmbimit të monedhave, do të parandalonte zhvlerësimet konkurruese dhe do të nxiste rritjen ekonomike globale.
Në këtë sistem, monedhat kombëtare u lidhën me dollarin amerikan, ndërsa dollari u lidh me arin me një kurs fiks prej 35 dollarësh për ons (një ons është rreth 28.34 gram). Megjithatë, në vitin 1971 sistemi u shemb kur presidenti amerikan Richard Nixon vendosi t’i japë fund standardit të arit. Pas këtij vendimi, dollari nuk ishte më i mbështetur drejtpërdrejt nga ari, çka krijoi nevojën për një mekanizëm të ri për të ruajtur kërkesën globale për monedhën amerikane.
Një zgjidhje e tillë u arrit në vitin 1974, kur SHBA-të nënshkruan një marrëveshje strategjike me Arabinë Saudite. Sipas kësaj marrëveshjeje, nafta saudite do të çmohej dhe do të tregtohej në dollarë amerikanë, ndërsa në këmbim SHBA-të do të ofronin garanci sigurie dhe akses në tregjet financiare amerikane. Shumica e vendeve anëtare të OPEC ndoqën këtë model, duke standardizuar tregtinë ndërkombëtare të naftës në dollarë amerikanë.
Ky sistem u bë i njohur si sistemi i petrodollarit. Duke qenë se nafta është një nga mallrat më të tregtuara në botë, vendet importuese kishin nevojë për dollarë për ta blerë atë. Eksportuesit e naftës më pas i riinvestonin këto dollarë në obligacione të thesarit dhe në asete financiare të SHBA-së, një proces i njohur si riciklimi i petrodollarëve. Sot, rreth 80% e transaksioneve globale të naftës realizohen ende në dollarë amerikanë. Integrimi i dollarit me sistemin financiar ndërkombëtar, veçanërisht përmes rrjetit global të pagesave SWIFT, ka kontribuar në forcimin e këtij dominimi.
Sfida ndaj sistemit të Petrodollarit
Që nga viti 1974, sistemi i petrodollarit i ka siguruar Shteteve të Bashkuara të Amerikës avantazhe të konsiderueshme ekonomike dhe gjeopolitike. Në aspektin ekonomik, kërkesa globale për dollarë për të mbështetur tregtinë ndërkombëtare të naftës ka kontribuar në ruajtjen e vlerës së dollarit dhe në forcimin e statusit të tij si monedha rezervë kryesore në botë.
Në aspektin gjeopolitik, sistemi i petrodollarit i jep SHBA-së një shkallë të konsiderueshme ndikimi mbi vendet eksportuese të naftës, por edhe mbi vendet importuese, të cilat mbështeten në stabilitetin e dollarit amerikan dhe kanë një interes të drejtpërdrejtë në ruajtjen e fuqisë së tij.
Megjithatë, në vitet e fundit ky sistem ka filluar të përballet me sfida të reja. Disa shtete dhe organizata ndërkombëtare, përfshirë BRICS, kanë shfaqur interes për të reduktuar varësinë nga dollari amerikan në tregtinë ndërkombëtare.
Të dhënat tregojnë se pjesa e dollarit në rezervat globale ka rënë nga rreth 71% në vitin 2008 në rreth 56.3% në vitet e fundit. Në të njëjtën kohë, Kina ka reduktuar zotërimet e saj në obligacionet e thesarit amerikan nga rreth 1.3 trilionë dollarë në vitin 2013 në rreth 682 miliardë dollarë në fund të vitit 2025, ndërkohë që ka zgjeruar përdorimin e monedhës së saj në tregtinë ndërkombëtare.
Aktualisht, Kina realizon një pjesë të konsiderueshme të importit të saj të energjisë në juan nga vende si Rusia, Irani dhe më herët edhe nga Venezuela, duke krijuar kështu një sfidë të drejtpërdrejtë ndaj dominimit të petrodollarit. Për Kinën, përdorimi i juanit në tregtinë ndërkombëtare të energjisë përfaqëson një hap të rëndësishëm drejt ndërkombëtarizimit të monedhës së saj. Duke qenë importuesi më i madh i energjisë në botë, Kina synon të reduktojë varësinë nga sistemi financiar i dominuar nga dollari dhe të krijojë një arkitekturë financiare më multipolare. Në këtë kontekst, tregtia e energjisë në juan mund të shërbejë si një instrument strategjik për zgjerimin e ndikimit ekonomik dhe financiar të Kinës në sistemin ndërkombëtar.
Një zhvillim tjetër i rëndësishëm është fakti se në vitin 2024 përfundoi marrëveshja historike ndërmjet SHBA-së dhe Arabisë Saudite për tregtimin e naftës ekskluzivisht në dollarë, gjë që potencialisht i hap rrugë përdorimit të valutave të tjera në tregtinë energjetike.
Ide të ngjashme për ndryshimin e monedhës së tregtimit të naftës janë shfaqur edhe më herët. Për shembull, Saddam Hussein kishte propozuar që nafta irakiane të tregtohej në euro, ndërsa Muammar Gaddafi kishte promovuar idenë e krijimit të një dinari pan-afrikan të mbështetur në ar. Po ashtu, presidenti venezuelian Nicolás Maduro ka kërkuar krijimin e mekanizmave të tregtisë së energjisë jashtë sistemit të dollarit amerikan.
Sistemi i petrodollarit konsiderohet si një nga shtyllat kryesore të fuqisë ekonomike dhe gjeopolitike të Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Nëse ky sistem do të dobësohej ndjeshëm ose do të zëvendësohej nga një sistem më multipolar monetar, kjo mund të kishte pasoja të rëndësishme për strukturën e ekonomisë globale dhe për balancën e fuqisë në sistemin ndërkombëtar.
Për këtë arsye, çdo përpjekje për të sfiduar dominimin e petrodollarit – qoftë përmes përdorimit të juanit kinez apo të valutave të tjera – shihet si një zhvillim me implikime të thella strategjike, ekonomike dhe gjeopolitike.
Shqip