29 GUSHT 1988 NË KUMANOVË
Kumtesë historike dhe dëshmi personale
Idriz Sinani
Hyrje
Historia e arsimit shqip në Kumanovë dhe në trevat përreth nuk mund të kuptohet pa marrë në konsideratë përpjekjet e vazhdueshme të popullsisë shqiptare për ruajtjen dhe zgjerimin e të drejtës për arsimim në gjuhën amtare.
Në kuadër të sistemit politik të Jugosllavisë së atëhershme, parimi kushtetues i barazisë së kombeve dhe kombësive dhe parulla politike e “Vëllazërim-Bashkimit” duhej të garantonin bashkëjetesën dhe barazinë. Megjithatë, përvoja e shqiptarëve në fushën e arsimit dëshmonte një hendek të dukshëm ndërmjet parimeve të deklaruara dhe realitetit institucional.
Në këtë kontekst duhet parë edhe ngjarja e 29 gushtit 1988 në Kumanovë, kur një numër i madh qytetarësh shqiptarë dolën në protestë për të kërkuar hapjen dhe mbrojtjen e arsimit të mesëm në gjuhën shqipe.
Kjo kumtesë mbështetet jo vetëm në kujtesën kolektive të kësaj ngjarjeje, por edhe në dëshminë time personale, si njëri prej personave që mori pjesë në përpjekjet për t’iu drejtuar institucioneve të atëhershme me kërkesa të shkruara.
—
1. Kërkesa e 21 gushtit 1988
Një moment i rëndësishëm në zhvillimet që i paraprinë demonstratës së 29 gushtit ishte 21 gushti 1988.
Atë ditë i drejtova një kërkesë me shkrim strukturave të atëhershme të Komitetit në Kumanovë, me kërkesën që të trajtohej çështja e hapjes së paraleleve të arsimit të mesëm në gjuhën shqipe.
Kjo kërkesë nuk ishte thirrje për konfrontim. Ajo ishte një përpjekje institucionale për të kërkuar zgjidhje përmes komunikimit me organet e pushtetit.
Dokumenti ishte daktilografuar nga daktilografistja e një shoku tim, bashkëshortja e Prof. Dr. Isa Asllanit. Për mua, ky dokument përbën një dëshmi të rëndësishme, sepse tregon se përpjekjet për zgjidhjen e çështjes së arsimit shqip u ndërmorën fillimisht nëpërmjet rrugëve institucionale.
Në atë kohë, sekretar i strukturës përkatëse ishte Jakimov. Pas dorëzimit të kërkesës, prej tij mora një njoftim gojor se ministri i Arsimit ndodhej jashtë shtetit dhe se ardhja e tij në Kumanovë do të bëhej më 29 gusht.
U krijua përshtypja se do të zhvillohej një takim me përfaqësues të arsimit dhe me disa profesorë, në sallën e Komitetit.
Por zhvillimet e ditëve në vijim do të tregonin se situata po merrte një drejtim krejt tjetër.
—
2. Nga kërkesa institucionale te përgatitja për përballje
Sipas dëshmisë sime dhe asaj që kemi përjetuar në ato ditë, ndërmjet 21 dhe 29 gushtit në Kumanovë u ndërmorën përgatitje të konsiderueshme policore.
Në qytet u vunë re masa të shtuara të kontrollit dhe të vëzhgimit. Sipas kujtesës së pjesëmarrësve, në Kumanovë u sollën edhe forca policore nga Serbia, ndërsa në pika të ndryshme të qytetit u vendosën mjete vëzhgimi, përfshirë kamera.
Këto zhvillime krijuan një situatë të tensionuar dhe shtuan bindjen te popullata shqiptare se pushteti nuk po përgatitej vetëm për një takim institucional, por edhe për kontrollin dhe shpërndarjen e një mobilizimi qytetar.
Këtu qëndron një prej paradokseve kryesore të ngjarjes: nga njëra anë, shqiptarët kërkonin zgjidhje përmes institucioneve; nga ana tjetër, përgjigjja shtetërore po merrte karakter gjithnjë e më represiv.
—
3. 29 gushti 1988 – demonstrata në Kumanovë
Më 29 gusht 1988, para ndërtesës së Komitetit në Kumanovë u mblodhën mbi 2.000 shqiptarë, sipas dëshmive të pjesëmarrësve.
Pjesëmarrësit kërkonin barazi dhe të drejtën për arsimim në gjuhën shqipe.
Në thelb, kërkesa ishte e thjeshtë:
Shqiptarët kërkonin që fëmijët dhe të rinjtë e tyre të kishin mundësi të arsimoheshin në gjuhën amtare.
Kjo kërkesë duhet parë në kontekstin politik të kohës. Ajo mbështetej edhe në vetë parimet që propaganda dhe politika zyrtare e Jugosllavisë i paraqisnin si bazë të bashkëjetesës: barazinë, vëllazërim-bashkimin dhe të drejtat e kombësive.
Prandaj, protesta e 29 gushtit nuk mund të kuptohet thjesht si një manifestim spontan. Ajo ishte rezultat i një pakënaqësie të grumbulluar dhe i një përpjekjeje të vazhdueshme për të siguruar të drejta në fushën e arsimit.
—
4. Përshkallëzimi dhe ndërhyrja policore
Demonstrata, e cila kishte në qendër kërkesat për arsim dhe barazi, u përball me ndërhyrjen e aparatit shtetëror.
Sipas dëshmive të pjesëmarrësve, situata u përshkallëzua dhe protesta përfundoi me përdorimin e dhunës policore, arrestime dhe keqtrajtime.
Në ditët dhe periudhën pasuese, një numër i madh shqiptarësh u përballën me organet e represionit. Sipas dëshmive të përcjella ndër vite, mbi 1.500 qytetarë shqiptarë u keqtrajtuan në ambientet policore dhe burgjet, ndërsa qindra u dënuan me burgime dhe dhjetëra morën dënime shumëvjeçare.
Këto shifra kërkojnë verifikim të mëtejshëm përmes dokumenteve arkivore, vendimeve gjyqësore, dëshmive të dënuarve dhe dokumentacionit të institucioneve të kohës. Megjithatë, vetë kujtesa e gjerë e arrestimeve, keqtrajtimeve dhe dënimeve dëshmon për shkallën e konfliktit ndërmjet kërkesës qytetare dhe reagimit të pushtetit.
—
5. Arsimi shqip si çështje e identitetit dhe e barazisë
Në thelb të kësaj përplasjeje qëndronte çështja e arsimit.
Për shqiptarët, kërkesa për arsim në gjuhën amtare nuk ishte vetëm një çështje administrative. Ajo lidhej drejtpërdrejt me ruajtjen e gjuhës, kulturës, identitetit dhe dinjitetit shoqëror.
Në këtë kuptim, shkolla shqipe ishte edhe një institucion i emancipimit kombëtar dhe shoqëror.
Kërkesa për hapjen e paraleleve të arsimit të mesëm duhej të trajtohej si një kërkesë për barazi reale. Nëse një komunitet kishte të drejtë të arsimohej në gjuhën e vet në nivelet e caktuara të sistemit arsimor, atëherë kufizimi i kësaj të drejte krijonte një pabarazi të drejtpërdrejtë.
Pikërisht për këtë arsye, 29 gushti 1988 duhet të shihet edhe në kuadrin më të gjerë të historisë së luftës politike dhe qytetare për arsimin shqip në Kosovë, Maqedoni dhe trevat e tjera shqiptare të ish-Jugosllavisë.
—
6. Nga kujtesa e ngjarjes te dokumentimi historik
Një nga problemet kryesore të historisë bashkëkohore është ruajtja e dëshmive të drejtpërdrejta.
Për ngjarjet e 29 gushtit 1988 është e domosdoshme që kujtesa e pjesëmarrësve të plotësohet me dokumente:
– kërkesat e shkruara drejtuar institucioneve;
– procesverbalet dhe dokumentet e Komitetit;
– dokumentacionin e organeve policore;
– vendimet gjyqësore ndaj të arrestuarve dhe të dënuarve;
– dokumentet e institucioneve arsimore;
– fotografitë dhe filmimet e demonstratës;
– dëshmitë gojore të pjesëmarrësve;
– artikujt e shtypit të kohës;
– dokumentet e institucioneve të arsimit dhe administratës lokale.
Në këtë kuadër, edhe kërkesa e 21 gushtit 1988 merr rëndësi të veçantë. Ajo mund të shërbejë si dokument konkret për të ndërtuar kronologjinë e ngjarjeve dhe për të dëshmuar se përpjekjet për zgjidhjen e çështjes së arsimit shqip ishin bërë edhe përmes rrugëve institucionale.
—
7. Trashëgimia historike
Sot, pas dekadash, është e lehtë të shihet arsimi shqip si një realitet i konsoliduar. Por institucionet arsimore që ekzistojnë sot nuk erdhën vetvetiu.
Pas tyre qëndrojnë përpjekjet e mësuesve, profesorëve, prindërve, nxënësve dhe qytetarëve që në periudha të ndryshme u angazhuan për arsimin në gjuhën shqipe.
Prandaj, zhvillimi i mëvonshëm i gjimnazeve, shkollave profesionale dhe institucioneve të arsimit të lartë në Kumanovë duhet të shihet edhe në dritën e këtyre përpjekjeve të hershme.
Historia e arsimit shqip nuk është vetëm histori institucionesh. Është edhe histori e njerëzve që kërkuan të drejtën për të mësuar në gjuhën e tyre.
—
Përfundim
29 gushti 1988 në Kumanovë përbën një kapitull të rëndësishëm në historinë e përpjekjeve për arsimin shqip dhe për barazi.
Nga kërkesa e shkruar e 21 gushtit deri te demonstrata masive e 29 gushtit, zhvillimet tregojnë një proces në të cilin një kërkesë për zgjidhje institucionale u shndërrua në një përballje të ashpër me aparatin shtetëror.
Dëshmia ime personale për këtë periudhë është vetëm një pjesë e mozaikut historik. Por ajo dëshmi, e ruajtur bashkë me dokumentet dhe dëshmitë e tjera, mund të ndihmojë që kjo ngjarje të mos mbetet vetëm në kujtesën e atyre që e përjetuan.
Prandaj, detyrimi ynë sot është që 29 gushtin 1988 ta dokumentojmë, ta studiojmë dhe t’ua përcjellim brezave të ardhshëm.
Jo për të ushqyer urrejtjen ndaj së kaluarës, por për të kuptuar se sa e vështirë ka qenë rruga drejt të drejtave që sot mund të duken të natyrshme.
Arsimi në gjuhën amtare është një e drejtë themelore. Gjuha është pjesë e identitetit. Dhe kujtesa historike është përgjegjësi ndaj brezave që sakrifikuan për këto të drejta.
29 GUSHT 1988 – KUJTESË, DËSHMI DHE PËRGJEGJËSI HISTORIKE.
Idriz Sinani
Shqip